Vraag 47: Mijn zorgen over mijn naasten maken me ongelukkig, en betrokkenheid en hulpvaardigheid slaan door in bezorgdheid. Hoe ga ik hiermee om?

Op 24 juni stond met 40 procent van
de stemmen - en na een spannende wedloop - één vraag op de eerste plaats van de cybermonnik-poll:

Mijn zorgen over mijn naasten maken me ongelukkig, en betrokkenheid en hulpvaardigheid slaan door in bezorgdheid. Hoe ga ik hiermee om?

Het antwoord van cybermonnik Maurice Knegtel:

Een oud en wijd verbreid boeddhistisch gezegde luidt: ‘Inzicht zonder hart is helder en kil. Hart zonder inzicht is warm en blind.’
 
Het ideaal van het boeddhisme van het Grote Voertuig is om bodhi (wakker zijn, het altijd heldere licht van je aanwezigheid) en sattva (geïncarneerd zijn, het troebele venster van je vlees) met elkaar in evenwicht te brengen. Met andere woorden, om je helderheid van geest in je weerbarstige lijfelijkheid te integreren en het menselijke, al te menselijke te integreren in je grenzeloze en ongeboren aanwezigheid.
 
In feite komt de training van de bodhisattva hierop neer: van het lijden aan de beperkingen van het vlees, gaat de bodhisattva naar de volkomen vrijheid van het zien van de dingen zoals ze zijn. Vervolgens wordt dit ijzingwekkende, heldere zien getemperd door de versluiering van het vlees. In dit autonome en organische proces maakt de typisch menselijke betrokkenheid, zorg en empathie plaats voor de onverschilligheid van het oog dat alles ziet en nooit knippert of sluit.

Eigenlijk is dit de werkelijke betekenis van upekkha, dat vaak wordt vertaald met ‘gelijkmoedigheid’. Upekkha is een zien zonder meer, een ontvangen van de werkelijkheid precies zoals ze is, zonder van haar iets anders te maken dan wat ze is en zonder er enig gevoel bij te hebben. Deze onderscheidende helderheid is lucide als het licht op een klare herfstochtend en koud.
 
Tenslotte wordt deze onverschilligheid in de training van de bodhisattva weer in balans gebracht door de betrokkenheid en de zorgen van het hart. Traditioneel wordt deze fase in dit organische proces verbeeld door de Boeddha die de berg afdaalt: van de ijle top van het heldere en panoramische zicht, naar de zwoele voet met zijn het uitzicht beperkende vruchtbare vegetatie. De heldere maan van het waken (sambodhi) wordt langzaam wazig. Wijsheid wordt getemperd door compassie.
 
Blijven steken in een van beide polen van deze levende paradox, je helderheid van geest of de beroering van je hart, brengt je in problemen. Teveel helderheid en daarmee teveel onverschilligheid stelt ons niet in staat ons met anderen te verbinden, met hen mee te leven, laat staan anderen bij te staan, te helpen of te begeleiden. Maar teveel betrokkenheid en empathie leidt tot een onbegrensde, blinde zorg. Deze vreet ons van binnenuit op, put ons emotioneel en fysiek uit en heeft te weinig inzicht en scherpte in de hulp en begeleiding.
 
Om mensen met inzicht en zorg bij te staan moeten inzicht en zorg in balans zijn. Dit gebeurt gaandeweg in de training of het proces van de bodhisattva, de volledig incarnerende mens. De mens die met vallen en opstaan een onpersoonlijk aanwezig zijn en een persoonlijk betrokken zijn integreert in zijn hulp aan anderen. De zorg van deze mens voor zijn naasten heeft iets zorgeloos. Diens betrokkenheid en hulpvaardigheid worden gekenmerkt door de onvoorwaardelijke vreugde en de moeiteloosheid die in ons leven zelf zit. Deze mens kent de traan voor het lot van zijn naaste. Maar deze mens ziet ook dat het goed is, dat het precies is zoals het is, namelijk zo. En deze mens doet alles wat in zijn vermogen ligt om de ander bij te staan in zijn lot. Deze mens is de levende paradox, de bodhi-sattva, die waakt in de warmte van het vlees. Over deze mens schrijft de Chinese Ch’an meester Dongshan (807 – 869 n. C.) in zijn ‘Vijf Rangen’ of vijf fases in het proces van de bodhisattva:
 
‘Wie durft zich nog bij jou aan te sluiten?
Iedereen wenst de stroom van het gewone leven te verlaten,
maar uiteindelijk kom je terug
en zit temidden van as en kool.’